Чалавек, які стварыў Беларусь

На днях мы адзначылі 129-годдзе аднаго з бацькоў — пачынальнікаў беларускага руху, выбітнага грамадскага дзеяча, археолага, этнографа ды мысляра Івана ЛУЦКЕВІЧА (1881—1919). Сквапны лёс адмераў яму ўсяго 38 гадкоў, але ён паспеў зрабіць столькі, што хапіла на цэлы пантэон нацыянальных герояў любой краіны.

Сын паўстанца

Іван Герман Луцкевіч з'явіўся на свет у павятовым горадзе Шаўлі (цяпер Літва) Ковенскай губерні, дзе яго бацька працаваў на чыгунцы. Ян Баляслаў Луцкевіч (1831—1895) удзельнічаў у паўстанні Кастуся Каліноўскага і сябраваў з Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам, але нейкім цудам пазбегнуў царскіх рэпрэсій і нават адслужыў у расейскім войску.

На фарміраванне светапогляду Івана паўплывалі кніжкі пачынальнікаў беларускай літаратуры — Дуніна-Марцінкевіча ды Францішка Багушэвіча. 13-гадовы падлетак прыходзіць да высновы, што і яго народ — тыя "мужыкі ў шэрых світках", якіх сустракаў у радавым фальварку Ракуцёўшчына на Вілейшчыне, — не горшы за іншы і мае права на лепшую долю.

Канчаткова вызначыцца з жыццёвым пакліканнем юнаку дапамагла сустрэча з вядомым археолагам Генрыхам Татурам, а таксама знаёмства з беларускім пісьменнікам і мастаком Карусём Каганцом (Казімірам Кастравіцкім). Таму не дзіўна, што ў 1898 годзе Іван разам з малодшым на тры гады братам Антонам стварае ў Мінску нефармальны гімназічны гурток аматараў беларускай гісторыі, этнаграфіі і грамадскай думкі.

Пецярбургскі прарыў

Новая генерацыя літвінскай інтэлігенцыі паўстала з сямейных асяродкаў інсургентаў 1863-га. Арганізацыйным цэнтрам беларускага адраджэння стае сталіца імперыі Пецярбург. У 1902 годзе Іван Луцкевіч паступае на юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта (Антон — на фізіка-матэматычны), паралельна спраўджваючы сваю даўнюю мару — навучацца ў Археалагічным інстытуце.

Як адзначае літаратуразнаўца і публіцыст Сяргей Дубавец, пачатак ХХ стагоддзя паставіў нашых адраджэнцаў перад адсутнасцю выбару: "Магчыма, у душы яны хацелі мець сваю зусім нармальную, "буржуазную" Беларусь. Але каб схіліць на свой бок народныя масы ў атмасферы гарачага дыхання расейскіх рэвалюцыйных закалотаў, ім заставалася толькі адно — сацыялізм".

Першая спроба заснаваць беларускую сацыялістычную партыю адбылася ў Пецярбургу восенню 1902 года і належыць Вацлаву Іваноўскаму. Верагодна, Беларуская рэвалюцыйная партыя так і засталася б няздзейсненым праектам, калі б у яе шэрагі не ўліліся браты Луцкевічы. Пры дапамозе Іваноўскага яны стварылі Круг беларускай народнай асветы і культуры ды наладзілі сувязь з Вільняй. Напрыканцы 1903 года там прайшоў І з’езд партыі “Беларуская рэвалюцыйная грамада”, якая пазней была перайменавана ў Беларускую сацыялістычную грамаду (БСГ).

У студзені 1905-га Іван Луцкевіч прабіраецца праз казацкія кардоны на мінскую фабрыку Якабсона і гудком абвяшчае пачатак усеагульнай стачкі пратэсту. Кватэра братоў стала адным з цэнтраў рэвалюцыйнай дзейнасці, дзе захоўвалася зброя для баявой групы Грамады. Таму пасля замаху на жыццё губернатара Курлова Луцкевічы змушаны былі мяняць прапіску. Разам з імі ў Вільню перамясціўся і цэнтр беларускага руху.

Чалавек-аркестр

У снежні 1904 года была знята 39-гадовая забарона на друкаванне беларускамоўных кніжак ды перыёдыкі. Іван Луцкевіч першым зразумеў неабходнасць легальнага выдання для падпольнай партыі. 1 верасня 1906 года нарадзілася першая беларуская газета "Наша доля", эстафету ад якой пераняла "Наша Ніва". Рэдакцыя з'яднала найлепшыя сілы беларускай інтэлігенцыі і стала калыскай сучаснай беларускай дзяржавы. Іван Луцкевіч адказваў за фінансаванне не толькі гэтага выдання, але і ўсяго адраджэнскага руху.

"Проста дзівішся, як успомніш, як гэты чалавек, заараны штодзённай грамадскай працай, знаходзіў час і спосабы здабывання грошай на ўсю беларускую справу, — успамінала яго нарачоная Юльяна Менке. — Ён кідаўся на ўсе бакі, пры гэтым ніколі не дбаў пра свае асабістыя патрэбы: што здабыў, тое ішло ў грамадскі кацёл".

Іван Луцкевіч быў маторам беларускага адраджэння. Без яго ўдзелу не адбывалася ніводнага значнага мерапрыемства. Партыйная дзейнасць, заснаванне ў Вільні Беларускага выдавецкага таварыства (1913), адкрыццё двух соцень пачатковых беларускіх школ, настаўніцкай семінарыі ў Свіслачы, Беларускага навуковага таварыства (1918) ды Віленскай беларускай гімназіі (1919)...

Ад аўтаноміі да незалежнасці

Не менш значнай за грамадска-палітычную была яго навуковая дзейнасць. Выдатны археолаг і збіральнік старызны, ён стварыў унікальную калекцыю з дзясяткаў тысяч помнікаў беларускай культуры, сярод найкаштоўнейшых экспанатаў якой было першае выданне Статута ВКЛ 1588 года, святая кніга беларускіх мусульман Аль-Кітаб XVI ст., друкаваная Скарынай Біблія 1517 года, пячаткі полацкіх князёў. Унікальны збор стаў асновай створанага ў 1921 годзе віленскага Беларускага музея.

Дзякуючы добразычліваму, адкрытаму характару ды адсутнасці вузканацыяналістычных забабонаў Іван Луцкевіч карыстаўся добрай рэпутацыяй у навуковым і палітычным свеце. Цягам жыцця вёў дыялог з прадстаўнікамі прагрэсіўных расійскіх, польскіх, габрэйскіх, літоўскіх, украінскіх партый і арганізацый.

Пачынаючы грамадска-палітычную дзейнасць з пазіцый аўтаноміі, браты Луцкевічы паступова прыйшлі да высновы, што Беларусь павінна стаць незалежнай дзяржавай у канфедэрацыі з Літвою. А 25 сакавіка 1918 года менавіта з іх ініцыятывы адбылося абвяшчэнне незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі.

Іван Луцкевіч жыў для Беларусі, працаваў не шкадуючы сябе, мала зважаючы на побытавыя нягоды ды хваробы. У чэрвені 1919 года сябры вывезлі хворага на сухоты адраджэнца ў Закапанэ, але было ўжо позна. Праз месяц правадыра беларускага руху не стала.

Антон працягне іх супольную справу, узначаліць урад БНР, будзе кіраваць Віленскім навуковым таварыствам і Беларускім музеем, выкрываючы шавіністычную палітыку савецкіх і польскіх уладаў, пакуль не патрапіць у капцюры НКУС. Свой жыццёвы шлях ён скончыць у перасыльным пункце Аткарск у сакавіку 1942-га. Іван Луцкевіч будзе перапахаваны на віленскіх могілках Росы ў 1991-м, дзе братам-адраджэнцам паставяць сімвалічны помнік.

Язэп ШЧАБЛОЎСКІ