У Полацку адкрылі імперскі помнік

21 траўня на плошчы Свабоды ў Полацку ў рамках святкавання 1148-годдзя горада адбылася цырымонія адкрыцця помніка-капліцы героям вайны 1812 года, які ўжо быў некалі ўсталяваны ўладамі Расійскай імперыі, а потым знішчаны бальшавікамі.

СМІ паведамілі пра гэтую падзею ў інфармацыйна-пазітыўным рэчышчы, аднак амаль ніхто не ўзгадаў пра ідэалагічны падтэкст і праігнараваны ўладамі грамадскі пратэст, без якіх ацэнка згаданага праекта не ўяўляецца магчымай. У сітуацыі разбіраўся карэспандэнт “Тут і цяпер”.

А ініцыятары хто?

Нагадаем, што помнік героям вайны 1812 года ў Полацку расійскія ўлады ўсталявалі ў 1850 годзе. Манумент па праекце архітэктара Фіксена ўяўляў сабой піраміду, увенчаную купалам з пазалочаным крыжам. Вакол яе стаялі восем чыгунных калон з купаламі ды пазалочанымі арламі. Усё гэта знаходзілася на пастаменце цыліндрычнай формы. Вышыня помніка складала 23,7 метра, а важыў ён 221 тону. У 1932 годзе бальшавікі дэманціравалі полацкі помнік і адправілі яго на пераплаўку. Гэткі ж лёс чакаў тыпавыя манументы яшчэ ў пяці гарадах. Некранутым застаўся толькі смаленскі.

Першыя размовы аб узнаўленні рэлікта Расійскай імперыі пачаліся яшчэ напрыканцы 1980-х. Нарэшце ў чэрвені 2006-га на 30-й сесіі Парламенцкага сходу Саюза Беларусі і Расіі, што праходзіла ў Полацку, было прынята рашэнне аднавіць помнік-капліцу на тым жа самым месцы, дзе ён стаяў 80 гадоў таму.

Ініцыятарамі ўзнаўлення помніка выступілі камісія Парламенцкага сходу Саюза Беларусі і Расіі па сацыяльнай палітыцы, навуцы, культуры і гуманітарных пытаннях, Міністэрства культуры Беларусі, мясцовыя органы выканаўчай улады ў Беларусі. Падтрымалі ініцыятыву Маскоўскі патрыярхат РПЦ, Міністэрства абароны Расіі, Дзяржсакратарыят Рады бяспекі Беларусі і Беларускае грамадскае аб'яднанне ветэранаў.

Кошт аб'екта — больш як 44 мільёны расійскіх рублёў, якія выдаткоўваліся на будаўніцтва з бюджэту Саюзнай дзяржавы, таксама грошы браліся з мясцовых бюджэтаў Беларусі.

Першапачаткова планавалася ўсталяваць помнік да 200-годдзя руска-французскай вайны (2012 год), аднак грошы выдзелілі ўжо летась, і ў жніўні 2009-га Рэспубліканская мастацка-экспертная рада па манументальным і манументальна-дэкаратыўным мастацтве аднагалосна зацвердзіла эскізны праект. У лістападзе пачаўся мантаж элементаў канструкцыі.

“Тут больш не імперыя”

“У Расіі ёсць помнікі, якімі ўшанаваны яе вайскоўцы часоў вайны 1812 года. За грошы расійскага ваеннага ведамства і беларускага падаткаплацельшчыка адбудоўваецца такі ж у Полацку, — ішлося ў адозве, распаўсюджанай летась грамадскай ініцыятвай. — Аднаўленне яшчэ аднаго такога помніка на тэрыторыі незалежнай Беларусі не нясе гістарычнай справядлівасці ў адносінах да беларускага народа. Тут даўно ўжо не тэрыторыя Расійскай імперыі. Агульнавядома, што беларусы ваявалі на той вайне як на расійскім, так і на французскім баку. Таму, на наш погляд, неабходна ўвекавечыць і беларусаў з войска Напалеона. Так што, будзем прасіць таксама французаў, каб яны паставілі тут свой помнік?”

Стоп, Сувораў!

Дарэчы, узнаўленне мемарыяла ў Полацку — бадай, адзіны выразна праімперскі праект, рэалізаваны ў Беларусі за апошні час.

У 2007 годзе ў Кобрыне пачалося было будаўніцтва храма-помніка ў гонар расійскага палкаводца Суворава, які кіраваў крывавым задушэннем у Беларусі нацыянальна-вызваленчага паўстання Тадэвуша Касцюшкі. Аднак пасля шматлікіх скаардынаваных пратэстаў грамадскасці мясцовыя ўлады і царква ад гэтай задумы адхрысціліся.

"Напалеонаўская авантура вылілася для Беларусі ў мільён ахвяраў, якія загінулі ў баявых дзеяннях, сканалі ад голаду і эпідэмій. 50 тысяч беларускіх рэкрутаў ваявалі ў расійскім войску, 25 тысяч (тыя, хто ўскладаў на Напалеона спадзевы на аднаўленне Рэчы Паспалітай) — на французскім баку, — распавёў карэспандэнту “Тут і цяпер” пісьменнік, найлепшы знаўца полацкай гісторыі Уладзімір Арлоў. — Менавіта таму я быў супраць аднаўлення помніка, які падкрэсліваў бы каланіяльны вобраз Беларусі ў складзе Расійскай імперыі”.

На думку Уладзіміра Арлова, разумным было б напісаць на мемарыяле наступнае: “Воінам (ваярам) 1812 года". Грамадская ж ініцыятыва выступіла з прапановай заміж помніка героям руска-французскай вайны ўсталяваць помнік беларускім героям, якія ў розныя часы ахвяравалі сабой дзеля Бацькаўшчыны: “Гэты помнік будзе аднолькава блізкі як сівому ветэрану апошняй вайны, так і маленькаму школьніку, які толькі пачаў вывучаць гісторыю роднага краю".

На жаль, пратэсты полацкай грамадскасці былі нешматлікімі, нескаардынаванымі ды нягучнымі. У сталіцы сітуацыяй вакол узнаўлення прамаскоўскага помніка ў найстаражытнейшым горадзе краіны, як падалося, наогул не зацікавіліся. Апроч некалькіх выказванняў у незалежных СМІ славутых палачан і ваенных гісторыкаў прыгадаць няма чаго.

Як вынік — поўнае ігнараванне полацкімі ўладамі vox populi, што, праўда, здараецца не ўпершыню.

На ўрачыстым адкрыцці помніка-капліцы героям Айчыннай вайны 1812 года намеснік старшыні расійскай Дзяржаўнай думы Аляксандр Бабакоў гаварыў пра “агульнае свята для народаў Беларусі і Расіі”: "Гэта сведчанне таго, што ў нас няма намераў перакройваць нашу агульную гісторыю".

У 1563 годзе падчас Інфляндскай (Лівонскай) вайны войска Івана Жахлівага захапіла Полацк, знішчыўшы ўсё неправаслаўнае насельніцтва горада і сагнаўшы 50 тысяч палачанаў у маскоўскае рабства. У 1705 годзе расійскі цар Пётр І забіў пяць уніяцкіх святароў у Сафійскім саборы. Сам храм ператварылі ў парахавы склад, які выбухнуў 1 траўня 1710 г., знішчыўшы святыню. Гэта таксама наша агульная гісторыя!

Самуіл ЖЫТЛОЎСКІ,
Полацк.