Чэхаў зусім побач

150-годдзе з дня нараджэння Антона Чэхава прайшло неяк амаль непрыметна — без пампезных урачыстасцей і акадэмічных канферэнцый. У Беларусі, прынамсі, не было гучных тэатральных прэм’ер у сувязі з юбілейнай датай.

Хаця ў розны час чэхаўскія п’есы — “Вішнёвы сад”, “Дзядзька Ваня”, “Тры сястры”, “Чайка”, “Іваноў” — ставілі і Купалаўскі, і Коласаўскі, і іншыя беларускія тэатры. На “Беларусьфільме”, дарэчы, паводле апавяданняў Чэхава былі зняты дзве стужкі, якія сталі класікай савецкага кіно: “Мядзведзь” і “Чалавек у футарале”.

Хто з нас не памятае яшчэ са школы апавяданні “Каштанка”, “Ванька Жукаў”, “Хамелеон”, “Агрэст”, “Палата нумар 6”? (Цікава, што на першым расійскім канале новую экранізацыю гэтага апавядання паказалі ў начны час пад рубрыкай “Закрыты паказ” — так, быццам гэта нешта крамольнае і небяспечнае для грамадства!)

Чэхаў лічыцца хрэстаматыйным пісьменнікам. За савецкім часам яго падавалі як такога суровага рыгарыста, які прамаўляў ісціны (часам іх проста прыпісвалі Чэхаву) кшталту “ў чалавеку ўсё павінна быць прыгожым: і цела, і душа, і адзенне, і думкі”. (Некалі Сева Наўгародцаў, радыёвядучы на Бі-Бі-Сі, у адной з перадач жартам перакруціў гэтую фразу: “У сапраўдным джазмэне ўсё павінна быць чорным...”.)

Аўтараў школьных хрэстаматый менш цікавіла сама асоба Чэхава. Гэты чалавек у трыццаць гадоў паехаў на Сахалін на свой страх і рызыку, каб уласнаручна скласці перапіс насельніцтва выспы, вывучаў жыццё катаржан і пісаў пра гэта кнігу, якая так і не была завершана. Гэты чалавек, які дасягнуў заслужанага поспеху і ў сорак гадоў быў абраны ганаровым акадэмікам Пецярбургскай АН, адмовіўся ад звання ў знак пратэсту супраць адмены царом выбрання ганаровым акадэмікам Максіма Горкага. Асабістае жыццё Чэхава не складвалася, ды яшчэ сухоты — хвароба на той час невылечная... Апошнія пяць гадоў ён жыў у Ялце амаль у поўнай адзіноце. Памёр у 1904 годзе ў Германіі, у Бадэнвейдэры. Пахаваны ў Маскве. Дарэчы, праз два гады рэцэнзію на “Лісты А.П.Чэхава”, выдадзеныя пасля смерці пісьменніка, напіша Максім Багдановіч, які таксама з-за сухотаў вымушаны быў жыць у самоце ў Ялце, на чужыне, дзе яго пахавалі ў траўні 1917-га.

Як лекар Чэхаў выдатна ведаў прыроду чалавека, яго псіхалогію. У многіх яго апавяданнях з бязлітаснай праўдзівасцю апісаны чалавечыя жорсткасць, глупства, пыха, нікчэмнасць. І ўсе гэтыя рысы не залежаць ад сацыяльнага становішча. Але я хачу ў гэтых нататках згадаць ранняга Чэхава — поўныя дасціпнага гумару творы Антошы Чэхантэ. Нават яго першае апублікаванае апавяданне — “Ліст вучонаму суседу” было і застаецца маленькім шэдэўрам жанру.

Вось усяго пара цытат на мове арыгінала: “Вы сочинили и напечатали в своем умном соченении, как сказал мне Герасимов, что будто бы на самом величайшем светиле, на солнце, есть черные пятнушки. Этого не может быть, потому что этого не может быть никогда. Как Вы могли видеть на солнце пятны, если на солнце нельзя глядеть простыми человеческими глазами, и для чего на нем пятны, если и без них можно обойтиться?..”.

“Я много произвел открытий своим собственным умом, таких открытий, каких еще ни один реформатор не изобретал. Скажу без хвастовства, что я не из последних касательно образованности, добытой мозолями, а не богатством родителей...”.

Хіба падобныя персанажы не жывуць недзе побач з намі? Хіба не такі самы “сусед” вучыўся “на вершах Быкава” і зрабіў адкрыццё, што Скарына жыў у Піцеры? А калі мы чуем з вуснаў высокага міліцэйскага начальніка, што журналісты, якіх збівалі на плошчы падчас акцыі апазіцыі, самі вінаваты, бо “правакавалі” праваахоўныя органы, як не ўспомніць іншага персанажа — унтэра Прышыбеева з ягоным “Р-разыйдзісь!”?

Іх шмат вакол нас, чэхаўскіх герояў і тыпажоў. Так што Чэхаў — з намі.

Максім ПЕШКА